Aby lepiej zrozumieć celowość rozwieszenia budek lęgowych oraz ich kontroli, trzeba w pierwszej kolejności odpowiedzieć na pytanie:

W jakim celu właściwie rozwiesza się budki lęgowe dla ptaków?

Przede wszystkim więc, rozwieszamy budki lęgowe, aby pomóc ptakom w znalezieniu siedliska, w którym mogłyby one się rozmnażać. Wiele gatunków ptaków wraz z rozwojem gospodarki, procesami przekształcenia krajobrazu np. wycinką lasów, osuszaniem gruntów, regulacją rzek, traci swoje naturalne siedlisko, a nawet znika bezpowrotnie.

Ptaki, które gniazdują w dziuplach określamy dziuplakami.

Do dziuplaków zaliczymy:

puszczyk i puszczyk uralski, włochatka i pójdźka, sóweczka, płomykówka, pustułka, gągoł, tracz nurogęś, siniak, kraska, dzięcioły:dzięciołek, dzięcioł czarny, dzięcioł zielony, dzięcioł białoszyi, dzięcioł duży, dzięcioł białogrzbiety, dzięcioł trójpalczasty, krętogłów, jerzyk, dudek, sikory: sikora bogatka, sikora modra, sikora sosnówka, sikora czubatka, sikora uboga, sikora czarnogłowka, kowalik, pełzacz leśny i pełzacz ogrodowy, muchołówka mała, muchołówka żałobna, muchołówka białoszyja, muchołówka szara, pleszka, szpak, wróbel domowy, pliszka siwa, mazurek.

Z wymienionych powyżej gatunków ptaków, niektóre gniazdują tylko w dziuplach naturalnych np. sóweczka, siniak, dzięcioły, muchołówka mała. Wtedy, o ile nie posiadają typowej dziupli, wykorzystują stare dziuplaste drzewa (np. sowy), drzewa obumierające (dzięcioły mogą w nich wykuć dziuple), fragmenty zbutwiałych pni (sikora uboga i czarnogłówka). Wiele gatunków dziuplaków preferuje dziuple naturalne, ale jeśli nie mają wyjścia będą gniazdowały w budkach lęgowych albo w budkach specjalnego typu (krętogłów, kraska, dudek, sikory, pełzacze, kowalik, mazurek, pleszka). W środowisku naturalnym zdarzają się takie sytuacje, że budki lęgowe przeznaczone dla danego gatunku ptaka zajmuje inny gatunek nie wykluczone także, że do budki wprowadzi się wiewiórka, kuna leśna, koszatka, orzesznica, mysz leśna, żołędnica, nietoperz, osy, szerszenie oraz bezkręgowce.

Bardzo ważnym jest, aby powieszona przez nas budka lęgowa była wykonana z właściwego materiału.Deski drewniane nie mogą być ani malowane ani impregnowane, muszą one imitować ptakom ich naturalne środowisko, najlepiej by były heblowane. Nie używajmy sklejki ani płyt pilśniowych są one za cienkie. Najlepiej wykonać budkę przeznaczoną dla konkretnego gatunku ptaka, dostosujmy więc typ, konstrukcje, miejsce oraz sposób umieszczenia budki. O tym, czy ptak zamieszka w naszej budce, w mniejszej mierze będzie decydowała wielkość wykonanej budki, ponieważ ptaki w naturalnych warunkach nie zwracają uwagi na wymiary. Oczywiście możemy ptakom ułatwić bytowanie w budce lęgowej, poprzez zamieszczenie w środku poprzecznych drewienek, czy otworów, po których ptak będzie się mógł przemieszczać. Względnie ważny jest także otwór wejściowy, należy go wykonać, jak najdalej od dna, aby utrudnić wejście drapieżnikom i zapobiec zniszczeniu lęgu. Przy budowie budki lęgowej warto posłużyć się wymiarami podanymi wg J. Sokołowskiego.

Na te ptaki, które zajmą budki lęgowe czeka wiele niebezpieczeństw należą do nich m.in. kuna leśna, która zjada dorosłe ptaki i pisklęta traktując budki jak stołówkę. Nie sprzyjające lęgom są także gronostaj i łasica, które mimo działania na dość niedużym obszarze, potrafią zjadać ptaki w sąsiadujących ze sobą budkach, o ile będą one dość nisko zawieszone. Pisklęta to przysmak sroki i kawki, jeśli budka będzie miała szeroki otwór wlotowy i będzie dość płytka swój obiad zdobędą bez problemu. Dzięcioł duży by dostać się do lęgu sikor i muchołówek wykuwa otwór w ścianie budki, dlatego zaleca się wzmocnienie otworu wlotowego blachą.

Należy także pamiętać o zawieszeniu budek w prawidłowy sposób, pionowo bądź lekko pochyloną do przodu, spadek daszka powinien ochraniać wlot przed deszczem. Pamiętajmy także o odpowiednim przygotowaniu budek po lęgu.

Po sezonie lęgowym sprawdzamy lęgi, robimy dokumentację oraz czyścimy budki. Może się tak zdarzyć, że w budce lęgowej znajdziemy gniazdo szerszeni bądź os. W tym celu profilaktycznie z czyszczeniem należy zaczekać do niższych temperatur powietrza. Gniazdo szerszeni usuwamy.

Po oczyszczeniu, należy budki przygotować do ewentualnego zimowania ptaków. Można do tego celu wykorzystać trociny albo torf. Do uprzednio oczyszczonej z gniazda oraz odchodów budki nasypujemy warstwę trocin bądź torfu, taki zabieg wzmocni izolacje zimującym gatunkom ptaków.

Pamiętajmy o tym, że dobrze wykonana oraz powieszona budka lęgowa stwarza możliwość lęgu dla wielu zagrożonych gatunków ptaków. Od nas będzie zależało, czy stworzymy swojego rodzaju zastępczy dom, który umożliwi ptakom lęg oraz wychowanie potomstwa. Wiele gatunków odwdzięczy nam się przeprowadzając swój lęg w przyszłym sezonie, jeśli będziemy dyskretni to być może nawet pozwolą one nam obserwować swoja rodzinę z oddali. Pomóżmy ptakom chronić je przed zniknięciem. Ilość lęgów będzie malała, jeśli ptaki nie znajdą naturalnego siedliska bądź też jeśli nie wykorzystają do lęgu budek, ponieważ ich nie będzie!Dlatego wieszajmy budki lęgowe!

mgr Magdalena Kostkiewicz